Upala jajnika i jajovoda, koji su uzroci, simptomi, kako se sprovode dijagnoza i lečenje? Adneksitis, u medicinskoj terminologiji poznat i kao salpingooforitis, predstavlja zapaljenski proces koji istovremeno zahvata jajovode (salpingitis) i jajnike (ooforitis).
Upala jajnika i jajovoda
Ova bolest se ubraja među pet najčešćih genitourinarnih oboljenja kod žena, a naročito je učestala kod pacijentkinja mlađih od 25 godina. Upala uništava osetljivi epitel jajovoda. Zidovi jajovoda se zasićuju štetnim metaboličkim produktima infektivnih agenasa, što dovodi do otoka, nakupljanja seroznog ili gnojnog eksudata i stvaranja inflamatornog konglomerata. Ukoliko se ne leči pravovremeno, adneksitis dovodi do ozbiljnih promena u anatomiji karlice, uključujući stvaranje priraslica (adhezija) i opstrukciju jajovoda, što direktno uzrokuje neplodnost.
Klasifikacija bolesti
U zavisnosti od različitih kliničkih parametara, adneksitis se klasifikuje na sledeći način:
Prema toku bolesti:
- Akutni: Karakteriše se burnom, izraženom kliničkom slikom, visokom temperaturom i jakim bolovima.
- Subakutni: Simptomi su blaži, zamućeni i manje intenzivni.
- Hronični: Dugotrajni oblik koji teče sa smenama perioda bez simptoma (remisija) i ponovnog buđenja upale (recidivi).
Prema lokalizaciji zapaljenje jajnika i jajovoda
– Jednostrani: Upala je ograničena na levu ili desnu stranu dodataka.
– Bilateralni (dvostrani): Zapaljenje zahvata obe strane istovremeno.
Prema prirodi upale
- Serozni: Blaži oblik sa vodenastim sekretom.
- Gnojni: Teži oblik koji može izazvati formiranje apscesa i po život opasne komplikacije.
Uzroci i putevi širenja infekcije
Glavni pokretač adneksitisa jeste prodor i razmnožavanje patogenih ili oportunističkih mikroorganizama u tkivima dodataka materice.
Uzroci bolesti
- Polno prenosive infekcije (SPI): Hlamidija, mikoplazma, gonokoke (Neisseria gonorrhoeae), bleda treponema i drugi specifični patogeni.
- Oportunistička mikroflora: Escherichia coli, stafilokoke, streptokoke i gljivice. Ove bakterije su normalno prisutne u telu, ali pod određenim uslovima postaju patogene.
- Specifične infekcije: Bakterije tuberkuloze ili difterije.
Putevi prenosa infekcije
- Uzlazni put: Najčešći mehanizam, gde infekcija kreće iz vagine, prolazi kroz cervikalni kanal u šupljinu materice i širi se na jajovode i jajnike. Rizik se povećava neadekvatnom intimnom higijenom i nezaštićenim seksualnim odnosima.
- Hematogeni put: Mikroorganizmi dospevaju do jajnika i jajovoda putem krvotoka iz nekog drugog žarišta u telu (npr. kod tuberkuloze, upale krajnika).
- Limfogeni put: Infekcija se prenosi putem limfnih sudova iz obližnjih upaljenih organa karlice.
- Silazni put: Bakterije prelaze direktno preko peritoneuma (trbušne maramice) sa upaljenih delova creva (npr. sa slepog creva ili sigmoidnog kolona).
Provocirajući (okidački) faktori za upalu jajnika
Da bi patogeni izazvali upalu, najčešće je potreban pad odbrambenih snaga organizma. Među glavnim faktorima rizika su:
- Hipotermija (smrzavanje, boravak na hladnoći, plivanje u hladnoj vodi).
- Hronični stres, prekomerni rad, nedostatak sna i loša ishrana.
- Invazivne ginekološke procedure (abortus, dijagnostička kiretaža, ugradnja ili neblagovremena zamena intrauterinog uloška – spirale).
- Rani početak seksualnog života, česta promena partnera i seksualni odnosi tokom menstruacije.
Simptomi upale jajnika i jajovoda
Klinička slika značajno zavisi od toga da li je reč o akutnom ili hroničnom obliku bolesti.
Simptomi akutnog adneksitisa
- Oštar i intenzivan bol: Lociran u donjem delu stomaka (intenzivniji na strani upale), a može se širiti prema anusu, sakralnom delu leđa i butini. Bol ima karakter sečenja ili ubadanja.
- Visoka temperatura: Skok telesne temperature (od 37.5°C do 39°C) praćen groznicom i drhtavicom.
- Patološki sekret: Neobičan vaginalni iscedak koji može biti mukozan, penast, neprijatnog mirisa ili pomešan sa gnojem (zelenkaste boje).
- Znaci mišićne zaštite: Prilikom palpacije (dodira) stomaka javlja se napetost trbušnih mišića usled iritacije trbušne maramice.
- Poremećaji mokrenja i varenja: Bolno i učestalo mokrenje, nadimanje stomaka, mučnina, pa čak i povraćanje.
- Opšta intoksikacija: Izražen umor, slabost, glavobolja i gubitak apetita.
Simptomi hroničnog adneksitisa
Hronična faza nastaje usled neadekvatnog ili nelečenog akutnog procesa. Simptomi su podmukliji:
- Tupi, vukući i stalni bolovi u donjem delu stomaka koji se pojačavaju nakon fizičkog napora, tokom ovulacije ili usled izlaganja hladnoći.
- Poremećaj menstrualnog ciklusa (bolne menstruacije, obilna krvarenja ili, suprotno, oskudan iscedak i produženi intervali između ciklusa).
- Seksualna disfunkcija (bol tokom polnog odnosa – dispareunija, kao i značajan pad libida).
- Blago povišena temperatura (subfebrilna, do 37.5°C) tokom faza pogoršanja.
- Emocionalna nestabilnost, sklonost ka depresivnim stanjima, razdražljivost i neuroze.
Dijagnostika
Pravovremena dijagnoza je ključna za očuvanje reproduktivnog zdravlja. Ginekolog postavlja dijagnozu na osnovu detaljne anamneze (istorije bolesti), fizikalnog pregleda i niza testova:
- Ginekološki pregled: Bimanualnim pregledom lekar otkriva bolnu osetljivost, uvećanje i smanjenu pokretljivost dodataka materice.
- Laboratorijske analize krvi i urina: Kompletna krvna slika (KKS) pokazuje znake upale – povišene leukocite (leukocitoza) sa pomeranjem formule ulevo, kao i ubrzanu sedimentaciju eritrocita (SE/ESR).
- Mikrobiološki testovi: Uzimanje briseva iz uretre, grlića materice i vagine, uz izradu bakterijske kulture, omogućava tačnu identifikaciju uzročnika i ispitivanje njegove osetljivosti na antibiotike (antibiogram).
- Ultrazvuk karlice: Transvaginalni ili transabdominalni ultrazvuk detektuje upalne promene, zamućene konture jajnika, prisustvo slobodne tečnosti u karlici ili nakupljanje tečnosti u jajovodima.
- Histerosalpingografija (HSG): Rentgensko snimanje materice i jajovoda uz pomoć kontrastnog sredstva koristi se kod hroničnog oblika kako bi se utvrdila prohodnost jajovoda i prisustvo priraslica.
- Laparoskopija: Minimalno invazivna hirurška metoda koja se primenjuje u komplikovanim slučajevima za direktan pregled karlične šupljine, otkrivanje gnojnih žarišta i istovremeno terapijsko delovanje.
Moguće komplikacije
Zanemarivanje simptoma i izbegavanje lečenja adneksitisa može imati trajne posledice po zdravlje žene:
- Neplodnost (sterilitet): Usled hronične upale, fibrinski protein stvara ožiljke i guste vezivne trake (priraslice) koje trajno zatvaraju jajovode. Jajna ćelija ne može da se sretne sa spermatozoidom, čime se začeće onemogućava.
- Vanmaterična trudnoća: Delimično prohodni ili suženi jajovodi usporavaju kretanje oplođene jajne ćelije, što dovodi do njenog usađivanja unutar samog jajovoda.
- Gnojni procesi (Apscesi): Formiranje piosalpinksa (gnoj u jajovodu) ili tuboovarijalnog apscesa (gnojni tumor u dodacima). Ruptura ovih formacija može izazvati izlivanje gnoja u trbušnu duplju, dovodeći do po život opasnog peritonitisa i sepse.
- Disfunkcija jajnika: Autoimune reakcije i uništenje zdravog tkiva jajnika dovode do prevremene menopauze, formiranja cista i trajnih hormonskih poremećaja.
Lečenje adneksitisa
Terapijski pristup zavisi od stadijuma bolesti i sprovodi se isključivo pod nadzorom ginekologa.
Konzervativno lečenje (Medikamenti)
- Antibiotici prve linije: Osnova lečenja akutnog oblika. Koriste se antibiotici širokog spektra (penicilini, cefalosporini, makrolidi, tetraciklini). Kod akutnih i teških oblika primenjuju se intravenski ili intramuskularno u bolničkim uslovima, nakon čega se prelazi na tablete.
- Antiinflamatorni lekovi (NSAIL): Smanjuju upalu, bol i povišenu temperaturu (često se preporučuju u obliku supozitorija/čepića).
- Antifungalni lekovi: Propisuju se uz dugotrajnu antibiotsku terapiju kako bi se sprečio razvoj kandidijaze (gljivične infekcije) sluzokože.
- Probiotici: Neophodni za zaštitu crevne mikroflore i sprečavanje disbioze.
- Imunomodulatori i vitamini: Pomažu u normalizaciji i jačanju oslabljenog imunog sistema.
- Enzimski preparati: Koriste se u ranoj fazi hroničnog oblika radi razgradnje fibroznog tkiva i prevencije priraslica.
Fizioterapija
Nakon što se akutni simptomi smire, u subakutnoj fazi i fazi remisije hroničnog oblika, uvode se elektroforeza, ultrazvučna terapija, UHF, magnetna terapija, kao i blatoterapija (lekovito blato).
Upozorenje: Tokom akutne faze, bilo kakve toplotne procedure (uključujući tople kupke) strogo su kontraindikovane jer mogu ubrzati stvaranje gnoja!
Hirurško lečenje
Primenjuje se u hitnim stanjima ili kada konzervativna terapija ne daje rezultate
Pažnja! Informacije u ovom članku su isključivo edukativnog i informativnog karaktera i ne smeju se koristiti za samodijagnostikovanje ili samolečenje. Ukoliko primetite bilo kakve simptome, obavezno se obratite kvalifikovanom lekaru
